İnsanlık tarihinin farklı dönemlerinde, birbirinden binlerce kilometre uzaklıkta yaşayan toplumlar tarafından yapılmış bazı heykeller arasında şaşırtıcı benzerlikler bulunur. Bu benzerliklerden biri, özellikle Karahantepe’deki insan heykeli, Göbeklitepe kültür çevresindeki antropomorfik figürler ve Paskalya Adası’nın ünlü Moai heykellerinde dikkat çeker: Figürlerin kolları bedenin iki yanından aşağı doğru uzanırken eller alt karın, göbek veya genital bölge üzerinde konumlandırılmıştır.
Bu ortak duruş yalnızca sanatsal bir tercih olabilir mi? Yoksa eller, insan bedeninde özel ve kutsal kabul edilen bir merkezi mi işaret etmektedir?
Daha da önemlisi, bu duruşun arkasında yaşam, üreme, bereket, soyun devamlılığı ve atalarla ilişkili ortak bir insanlık sembolizmi bulunabilir mi?
Karahantepe: Eller Yaşamın Kaynağını mı Gösteriyor?
Günümüzden yaklaşık 11.000 yıl öncesine tarihlenen Karahantepe, insanlık tarihinin bilinen en eski anıtsal yerleşimlerinden biridir. Burada bulunan etkileyici insan heykellerinden birinde, erkek figürünün kolları bedeninin iki tarafından aşağı doğru uzanırken elleri doğrudan genital bölgesinde konumlanmıştır. Erkeklik organının belirgin şekilde tasvir edilmiş olması, figürün üreme, erkeklik veya yaşam gücüyle ilişkili olabileceği düşüncesini akla getirir.
Elbette bu heykelin bir bereket tanrısını temsil ettiğini kesin olarak söyleyemeyiz. Neolitik döneme ait herhangi bir yazılı kaynak bulunmadığı için heykelin adı, kimliği veya yapılış amacı bilinmemektedir. Figür bir tanrı, ata, şaman, önemli bir kişi, mitolojik bir varlık veya tamamen farklı bir kavramın sembolü olabilir.
Ancak ikonografik açıdan bakıldığında dikkat çekici bir ilişki ortaya çıkar:
Erkeklik organı → üreme → yaşamın ortaya çıkışı → soyun devamı → atalar → topluluğun sürekliliği
Bu nedenle Karahantepe heykelini yalnızca cinsellikle ilişkilendirmek eksik bir yorum olabilir. Figürün elleri, belki de insan bedenindeki yaratıcı ve yaşam verici gücün bulunduğu merkezi çerçevelemektedir.
Burada asıl soru şudur: Heykeltıraş neden elleri özellikle bu bölgeye yerleştirdi?
Eğer amaç yalnızca insan bedenini doğal biçimde göstermek olsaydı, eller bedenin yanında serbestçe durabilirdi. Fakat ellerin bilinçli olarak genital bölgeye yöneltilmesi, bu anatomik noktanın özel bir anlam taşıdığı ihtimalini güçlendirmektedir.
Göbeklitepe: Aynı Duruşun Soyutlaşmış Hali mi?
Göbeklitepe’deki devasa T biçimli dikilitaşlar ilk bakışta geometrik taş sütunlar gibi görünür. Ancak üzerlerindeki kollar, eller, kemerler ve giysi benzeri unsurlar, bunların insan biçimli yani antropomorfik varlıkları temsil ettiğini göstermektedir.
Bu varlıkların yüzleri yoktur. Gözleri, ağızları ve belirgin yüz ifadeleri bulunmaz. Buna rağmen kolları ve elleri açıkça gösterilmiştir.
Ve eller yine bedenin aşağı kısmına yönelmektedir.
Özellikle merkezi T biçimli dikilitaşlarda kollar gövdenin iki tarafından aşağı doğru uzanırken eller alt karın ve kemer bölgesinde konumlanır. Bu figürlerin tanrıları mı, ataları mı, ruhani varlıkları mı yoksa başka türden kutsal varlıkları mı temsil ettiği bilinmemektedir.
Ancak Karahantepe ile Göbeklitepe’nin aynı geniş Neolitik kültür dünyasının parçaları olduğu düşünüldüğünde önemli bir ihtimal ortaya çıkmaktadır:
Karahantepe’de açıkça ve anatomik olarak gösterilen yaşam ve üreme merkezi, Göbeklitepe’de daha soyut ve sembolik bir biçime dönüşmüş olabilir mi?
Karahantepe’de eller doğrudan genital bölgeyi çerçevelerken, Göbeklitepe’de eller alt karın ve kemer bölgesinde bulunur. Her iki durumda da insan bedeninin aynı genel bölgesi vurgulanmaktadır.
Bu durum, ellerin konumunun yalnızca estetik bir tercih değil, belirli bir sembolik geleneğin parçası olabileceği ihtimalini gündeme getirir.
Bereket Tanrısından Daha Eski Bir Fikir Olabilir mi?
Bugün “bereket tanrısı” dediğimizde genellikle Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Yunan veya Roma uygarlıklarının belirli isimlere ve mitlere sahip tanrılarını düşünürüz. Fakat Karahantepe ve Göbeklitepe, bu uygarlıklardan binlerce yıl daha eskidir.
Henüz yazı yoktur. Tanrıların isimlerini bilmiyoruz. Mitolojik hikâyeler kaydedilmemiştir.
Dolayısıyla Karahantepe’deki figüre doğrudan “bereket tanrısı” demek arkeolojik açıdan kanıtlanmış bir sonuç değildir. Fakat burada daha temel ve belki de daha eski bir düşüncenin varlığını sorgulayabiliriz:
Yaşam veren gücün kutsallığı.
İnsanlığın tarıma tam anlamıyla geçmesinden bile önce insanlar doğumun, ölümün ve üremenin gizemiyle karşı karşıyaydı. Yeni bir insanın dünyaya gelişi, nesillerin devam etmesi ve ölümün ardından yeni yaşamların doğması, erken toplulukların dünyayı anlamlandırmasında merkezi bir rol oynamış olabilir.
Bu durumda henüz belirli isimlere sahip “bereket tanrıları” ortaya çıkmadan önce bile şu kavramların kutsal kabul edilmiş olması mümkündür:
Yaşam, doğum, üreme, soy, atalar ve yeniden doğuş.
Belki de Karahantepe’deki figür, bildiğimiz anlamda bir bereket tanrısından ziyade, çok daha eski bir düşünceyi temsil ediyordu: Yaşamı meydana getiren yaratıcı gücün kendisini.
Mezopotamya’da Üreme ve Bereketin Kutsallaşması
Binlerce yıl sonra Mezopotamya’da yazının ortaya çıkmasıyla birlikte artık tanrıların isimlerini, görevlerini ve mitolojik hikâyelerini öğrenmeye başlarız. Tarımsal bereket, doğurganlık, cinsellik, doğum ve ölüm gibi kavramlar açıkça ilahi güçlerle ilişkilendirilir.
Burada önemli bir dönüşüm gerçekleşmiş olabilir.
Neolitik dönemde henüz adı olmayan soyut bir yaşam gücü düşüncesi, daha sonraki uygarlıklarda belirli tanrı ve tanrıçaların kişiliğinde somutlaşmış olabilir.
Bu elbette Karahantepe’den Mezopotamya’ya kesintisiz ve kanıtlanmış bir inanç aktarımı olduğu anlamına gelmez. Fakat insan bedeninin üreme kapasitesinin kutsallıkla ilişkilendirilmesi, dünyanın birçok farklı toplumunda tekrar tekrar karşımıza çıkar.
Dolayısıyla Karahantepe heykelini sonraki Mezopotamya bereket tanrılarının doğrudan atası olarak görmek yerine, insanın yaşam veren gücü kutsallaştırmasının çok erken bir örneği olarak değerlendirmek daha temkinli ve güçlü bir yaklaşım olabilir.
Paskalya Adası: Binlerce Yıl Sonra Eller Neden Yine Aynı Yerde?
Şimdi dünyanın diğer ucuna, Pasifik Okyanusu’nun ortasındaki Paskalya Adası’na, yani Rapa Nui’ye gidelim.
Burada bulunan devasa Moai heykelleri, Karahantepe’deki heykellerden yaklaşık 10.000 yıl sonra yapılmıştır. İki kültür arasında doğrudan tarihsel bir bağlantı bulunduğunu gösteren güvenilir bir arkeolojik kanıt yoktur.
Ancak heykellerin beden duruşları karşılaştırıldığında şaşırtıcı bir benzerlik ortaya çıkar.
Moai’lerin uzun kolları bedenin iki yanından aşağı doğru iner. İnce ve uzun parmakları ise göbek ve alt karın bölgesinde birbirine doğru uzanır.
Yine aynı soruyla karşı karşıyayız:
Neden eller özellikle burada?
Moai heykellerinin genellikle önemli ataları, şefleri veya toplumun güçlü şahsiyetlerini temsil ettiği düşünülmektedir. Bu durumda ellerin alt karın bölgesinde bulunması, yalnızca anatomik bir duruş olmayabilir.
Çünkü ata kavramı doğrudan soy kavramıyla bağlantılıdır.
Ata → soyun başlangıcı → nesiller → üreme → yaşamın devamlılığı
Bu açıdan bakıldığında Karahantepe ile Moai arasında doğrudan kültürel bir bağlantı kurmak gerekmeksizin, ortak bir insanlık düşüncesinin farklı dönemlerde bağımsız olarak ortaya çıkmış olabileceği düşünülebilir.
Eller Gerçekte Neyi İşaret Ediyor?
İnsan bedeninde göbek, alt karın ve genital bölge birbirine yakın üç önemli merkezdir ve üçü de yaşamın başlangıcıyla ilişkilendirilebilir.
Göbek, insanın anne rahmindeyken annesine fiziksel olarak bağlandığı noktadır.
Alt karın, rahmin bulunduğu ve insan yaşamının geliştiği bölgedir.
Genital bölge ise biyolojik üremenin kaynağıdır.
Bu nedenle erken insanların gözünde bedenin bu kısmı yalnızca anatomik bir bölge değil, yaşamın gizeminin bulunduğu kutsal bir merkez olarak algılanmış olabilir.
Bu perspektiften bakıldığında heykellerde ellerin aynı bölgeye yerleştirilmesi şu kavramlardan birini veya birkaçını temsil ediyor olabilir:
Yaşam — doğum — üreme — bereket — soy — atalar — yeniden doğuş — yaratıcı güç
Belki de eller yalnızca bedenin üzerinde durmuyor, bilinçli olarak bir şeyi gösteriyor veya koruyor.
Belki de verilen mesaj şuydu:
Yaşam buradan gelir.
Karahantepe’den Moai’lere Uzanan Bir Sembol mü?
Burada dikkatli olmak gerekir. Karahantepe, Göbeklitepe ve Paskalya Adası arasında kesintisiz bir kültürel aktarım olduğunu gösteren herhangi bir arkeolojik kanıt bulunmamaktadır. Özellikle Moai’lerle Anadolu Neolitiği arasında yaklaşık 10.000 yıllık zaman farkı ve muazzam bir coğrafi mesafe vardır.
Ancak doğrudan bağlantının bulunmaması, sembolik benzerliği değersiz kılmaz.
Tam tersine, başka bir ihtimali ortaya çıkarır:
Farklı toplumlar, insan bedenine bakarak bağımsız biçimde aynı sembolik sonuca ulaşmış olabilirler.
Doğum her toplum için gizemliydi. Ölüm her toplum için kaçınılmazdı. Her insan bir atadan geliyor ve kendisinden sonraki neslin devamını sağlıyordu. Dolayısıyla üreme, soy ve atalar arasındaki ilişki insanlığın ortak deneyimlerinden biridir.
Belki de bu nedenle dünyanın farklı noktalarında yaşayan heykeltıraşlar, kutsal veya güçlü figürleri tasvir ederken elleri tekrar tekrar yaşamın başladığı bölgeye yerleştirdiler.
Sonuç: Bereket Tanrısı mı, Kurucu Ata mı, Yoksa Yaşam Gücünün Kendisi mi?
Karahantepe’deki heykelin bir bereket tanrısını temsil ettiğini kesin olarak söylemek mümkün değildir. Aynı şekilde Göbeklitepe’nin T biçimli dikilitaşlarının tanrılar, atalar veya ruhani varlıklar olduğu konusunda da kesin bir cevaba sahip değiliz.
Ancak ellerin konumu bize önemli bir ipucu sunuyor olabilir.
Özellikle Karahantepe’deki figürde genital organın açıkça vurgulanması, ellerin bu bölgeyi çevrelemesi ve benzer beden duruşlarının diğer Neolitik figürlerde görülmesi, üreme ve yaşam gücünün sembolik önem taşıdığı ihtimalini güçlendirmektedir.
Moai’lerde ise bu sembolizm doğrudan atalar ve soyun devamlılığıyla bağlantılı olabilir.
Belki de bu heykellerin ortak noktası tek bir tanrı veya tek bir kayıp kültür değildir. Belki de ortak noktaları, insanlığın en eski ve temel sorularından biridir:
Yaşam nereden geliyor ve ölümden sonra bizden geriye ne kalıyor?
Bu açıdan bakıldığında Karahantepe’deki figürü yalnızca bir “bereket tanrısı” olarak tanımlamak yetersiz kalabilir. O, yaşam veren erkek gücünün, soyun başlangıcının, kurucu atanın veya yaratıcı yaşam enerjisinin birleşik bir sembolü olabilir.
Ve belki de heykellerdeki ellerin binlerce yıl boyunca aynı bölgede durmasının nedeni tam olarak budur:
Eller, insan bedenindeki yaşamın kaynağını işaret ediyor olabilir.
Kaynaklar ve Referanslar
- Schmidt, Klaus. Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary in South-Eastern Anatolia. Ex Oriente, 2012.
- Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI). Göbeklitepe ve antropomorfik T biçimli dikilitaşlar üzerine arkeolojik araştırmalar ve yayınlar.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Karahantepe ve Taş Tepeler Projesi kapsamındaki arkeolojik araştırmalar ve keşifler.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi. Göbekli Tepe — Neolitik yerleşimin tarihi ve arkeolojik özellikleri hakkında bilgiler.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi. Rapa Nui Ulusal Parkı — Moai heykelleri ve Rapa Nui’nin atalara dayalı kültürü hakkında bilgiler.
- Van Tilburg, Jo Anne. Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture. Smithsonian Institution Press, 1994.
- British Museum. Hoa Hakananai’a heykeli ve Rapa Nui maddi kültürüyle ilgili koleksiyon ve araştırmalar.
Not
Not: Bu makalede Karahantepe, Göbeklitepe ve Rapa Nui Moai heykellerinin el pozisyonları arasında ele alınan olası sembolik bağlantılar, karşılaştırmalı ikonografik bir yorum niteliğindedir. Günümüzde Anadolu’nun Neolitik toplumları ile Rapa Nui uygarlığı arasında doğrudan bir kültürel bağlantıyı kanıtlayan herhangi bir arkeolojik bulgu bulunmamaktadır.